4857 SAYILI İŞ KANUNU’NA GÖRE YENİ İŞ ARAMA İZNİ
I- GİRİŞ;Belirsiz süreli iş sözleşmelerinde işçi ve işverenin sözleşmenin feshinde önce durumu karşı tarafa bildirme yükümlülüğü bulunmaktadır. Ani feshin sonuçlarını hafifleten bir önlem olarak düşünülen ihbar süresinde işçi, iş saatlerinde günde iki saatten az olmamak üzere iş arama izni kullanır. Bu yazıda 4857 sayılı İş Yasası’na göre yeni iş arama izni ele alınacaktır.
II- YASAL ALTYAPI VE AMAÇ
İş Kanunu’nun 27. maddesi, bildirim süreleri içinde işverenin, işçiye yeni bir iş bulması için gerekli olan iş arama iznini iş saatleri içinde ve ücret kesintisi yapmadan vermeye mecbur olduğunu hükme bağlamıştır. Yeni iş arama izni, ihbar önelinin içerisinde işçiye tanınmış bir hak; işveren için ise kanundan doğan bir yükümlülüktür (1).
İş arama izninin süresi günde iki saatten az olamayacaktır. İşçiye yeni iş arama izni için bir tercih hakkı getirilmiştir. Buna göre işçi işten ayrılacağı günden evvelki günlere rastlatmak ve durumu işverene bildirmek şartıyla iş arama izin saatlerini birleştirerek toplu kullanabilecektir.
İşveren yeni iş arama izni vermemesi veya süreyi eksik kullandırması halinde, söz konusu süreye ilişkin ücreti işçiye ödeyecektir.
İşveren, iş arama izni esnasında işçiyi çalıştırır ise işçinin izin kullanarak bir çalışma karşılığı olmaksızın alacağı ücrete ilaveten, çalıştırdığı sürenin ücretini yüzde yüz zamlı ödeyecektir.
İş Kanunu’nda tarafların bildirim süresi vermelerinin amacı, bu süre içinde işçinin iş, işverenin de işçi bulmasına imkân hazırlanmasıdır. Ancak, bildirim süresi içinde işyerinde çalışmak zorunda olması, işçinin iş bulmasını oldukça güçleştirmektedir. Bunu durum dikkate alınarak, Kanun işverenin bu dönemde yeni iş araması için işçiye izin vermesini hükme bağlamıştır (2).
III- YENİ İŞ ARAMA İZNİNİN UNSURLARI VE UYGULANMASI
A- BELİRSİZ SÜRELİ İŞ SÖZLEŞMESİNE GÖRE ÇALIŞMA
Yeni iş arama izni, belirsiz süreli iş sözleşmeleri için geçerli olan bildirim önelleri içinde kullanılan bir haktır. Belirli süreli iş sözleşmelerde sözleşmenin sona erme tarihi önceden belirlendiğinden, ayrıca bir ihbar zorunluluğu bulunmamaktadır. Ancak tarafların anlaşmaları halinde belirli süreli iş sözleşmesinde de, yeni iş arama izni kullandırılabilir (3).
Yeni iş arama izni iş sözleşmesinin bildirim süresi tanınarak feshedilmesi halinde söz konusudur. Ancak, belirsiz süreli iş sözleşmesinin bildirim süresi tanınmaksızın derhal feshedilmesi halinde, bildirim sürelerine ait ücretin veya ihbar tazminatının peşin ödenmesi hallerinde yeni iş arama izni verilmesi gerekmemektedir. Aynı şekilde işverence İş Kanunu’nun 25. maddesine dayanılarak yapılan fesihlerde de iş arama izni söz konusu olmaz (4).
B- SÜREKLİ İŞLER
İş Kanunu’nun 10. maddesi, sürekli ve süreksiz işlerdeki iş sözleşmeleri başlığıyla, nitelikleri bakımından en çok 30 iş günü süren işlere süreksiz iş, bundan fazla süren işlere sürekli iş denileceğini, İş Kanunu’nun 17. maddesinde yer alan süreli fesih (ihbar öneli) ile 27. maddesinde düzenlenen yeni iş arama iznine ilişkin hükümler de süreksiz işlere uygulanmayacağını hüküm altına almıştır. Buna göre, süreksiz işlerde süreli fesih söz konusu olmayacağı gibi, yeni iş arama izni de söz konusu olmayacaktır. Bu konularda Borçlar Kanunu hükümleri uygulanacaktır.
C- İŞ SÖZLEŞMESİNİ SONA ERDİREN TARAF
Yeni iş arama izni, sözleşmenin kim tarafından feshedildiğine bakılmaksızın belirsiz süreli iş sözleşmelerinde bildirim süresi içinde kullanılmak üzere işçiye tanınmış bir haktır. Bundan dolayı sözleşmenin işverene bildirim süresi tanımak suretiyle işçi tarafından feshedilmesi halinde de işveren tarafından işçiye yeni iş arama izni verilmesi gereklidir. Çünkü Kanun’da sadece bildirim süresinden söz edilmiş, feshin tarafları arasında bir ayırım yapılmamıştır (5). Başka bir ifadeyle, yeni iş arama izninde sözleşmeyi hangi tarafın sona erdirdiğinin önemi bulunmamaktadır. Bu bağlamda yeni iş arama izni, belirsiz süreli iş sözleşmesinin gerek işçi gerekse de işveren tarafından bildirimli sona erdirildiğinde kullandırılması gereken bir haktır (6).
D- İŞ SÖZLEŞMESİNİN İHBAR ÖNELİ KULLANDIRILARAK SONA ERDİRİLMESİ
İş Kanunu’nun 17. maddesine göre, bildirim süresi içinde işveren için, bir yükümlülük bir de imkân söz konusudur. Yükümlülük, işçiye iş arama izni vermesi zorunluluğu (İş Kanunu md. 27); imkân ise, bildirim süresine ilişkin ücretin peşin verilerek işçinin derhal işten uzaklaştırılmasıdır (7) (İş Kanunu md. 17/).
İş Kanunu’nun 17. maddesine göre, işveren bildirim süresine ait ücreti peşin vermek suretiyle iş sözleşmesini feshedebilir. İşçinin iş sözleşmesinin ihbar ücretinin peşin ödenerek feshedilmesi halinde, işçi yeni iş arama izni ücreti isteyemeyecektir. Bu konuda Yargıtay’ın vermiş olduğu bir kararda “iş sözleşmesi ihbarsız olarak feshedilen işçi ihbar süresine ait ücretini tazminat olarak isteyebilir. Ancak bundan ayrı olarak iş arama izin parası talep edemez” demektedir (8).
Benzeri şekilde Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun bir Kararı’nda (9) “ihbar tazminatının peşin ödenmesi durumunda, iş sözleşmesi o anda sona erer. Bu nedenle, işçi ihbar önelleri içerisinde doğacak haklardan yararlanamaz. Aynı şekilde ihbar önelleri kıdem süresine eklenemez.” demekle, işveren bildirim süresine ait ücreti peşin vermek suretiyle iş sözleşmesini feshetmesi halinde, iş sözleşmesini hemen sona ereceğini vurgulamaktadır. Başka bir ifadeyle yeni iş arama izni, ancak bildirimin verilmesi halinde söz konusu olmaktadır.
E- İZİN SÜRESİ
İş Kanunu’nun 17. maddesi, belirsiz süreli iş sözleşmelerinin feshinden işçinin sözleşmesine göre değişen bildirim sürelerini hükme bağlamakla birlikte, 2 ve 8 hafta arasında değişen bu sürelerin asgari olduğunu vurgulamakta ve sözleşmelerle söz konusu sürelerin artırabilmesine imkân tanımaktadır. Belirtilmelidir ki, yasada belirtilen bildirim sürelerinin iş sözleşmesi/toplu iş sözleşmesiyle azaltılması veya tamamen ortadan kaldırılması mümkün değildir. Fesih bildirim sürelerine ilişkin hükümler, kamu düzeniyle ilgilidir ve emredici niteliktedir. Ancak, söz konusu emredicilik mutlak olmayıp nispi bir emrediciliktir. Başka bir ifadeyle, bildirim önelleri, işçi lehine arttırılabilir; ancak işçi aleyhine azaltılamaz (10).
İş Kanunu’nun 27. maddesi gereğince işveren, işçiye yeni bir iş bulması için gerekli olan iş arama iznini iş saatleri içinde ve ücret kesintisi yapmadan vermek zorundadır. İş arama izninin süresi günde iki saatten az olamaz. Başka bir ifadeyle, 4857 sayılı yeni İş Kanunu, 1475 sayılı İş Kanunu’na paralel olarak, iş arama izninin süresinin iki saatten az olmayacağını hükme bağlamıştır. Yasa’daki iş arama iznine ilişkin süreler asgari olup sözleşme ile daha uzun iş arama süresi öngörülebilir (11). Ancak bu süre günlük 2 saatin altında belirlenemez.
F- YENİ İŞ ARAMA İZNİNİN KULLANDIRILACAĞI ZAMAN
İş arama izninin, iş süresinin hangi zamanında kullanılacağının takdiri kural olarak işverene aittir. Ancak bu iznin işçiye bir hak olarak tanınmasındaki amaç da dikkate alındığında, işveren, yeni iş arama izninin kullanılma zamanını belirlerken işin aksamaması kadar, işçinin iş bulma ihtimalinin yüksek olduğu zamanları da dikkate almak zorundadır (12).
Yeni iş arama izni iş saatleri içinde kullandırılacaktır. İznin, iş saatleri içinde hangi zamanda kullanılacağı, işçi ve işverenin yapacağı sözleşmelerle de kararlaştırılabilir. Ancak, iş sözleşmelerinde yeni iş arama izninin kullanılacağı sürenini belirlenmemesi halinde, iznin kullanılacağı zamanı işveren yönetim hakkına dayanarak belirler (13).
G- İZNİN TOPLU KULLANILMASI
İş Kanunu’nun 27. maddesine göre, arama izninin süresi günde iki saatten az olamaz ve işçi isterse iş arama izin saatlerini birleştirerek toplu kullanabilir. İşveren bu isteğe uymak zorundadır. Ancak iş arama iznini toplu kullanmak isteyen işçi, bunu işten ayrılacağı günden evvelki günlere rastlatmak ve bu durumu işverene bildirmek zorundadır.
Kanun işçiye yeni iş arama izni için bir tercih öngörmüştür. İşçi isterse iş arama iznin birleştirerek kullanabilecektir. Ancak Kanun işçinin bu tercihini kullanmasını şarta bağlamıştır.
IV- İŞTEN AYRILMADAN ÖNCEYE RASTLATMAK
Kanun işçinin toplu izin kullanması hususunda “bunu işten ayrılacağı günden evvelki günlere rastlatmak” zorunda olduğunu belirtmiştir. Örneğin, 4 haftalık ihbar öneli kullanması gereken bir işçi haftada bir günde hafta tatili yapıyorsa, işçinin dört haftalık süre içerisinde çalışması gereken gün sayısı 24 işgünü olarak ortaya çıkacaktır. İşçinin günde iki saat iş arama izni kullanacağını göz önünde bulundurulduğunda 24×2=48 saat işçiye iş arama iznini işten ayrılma tarihinden önce toplu olarak kullanacaktır. İşçinin günlük çalışma süresinin 7.5 saat olduğu dikkate alınırsa, 48 saat yani, 6 gün 3 saatlik bir iş arama izni ortaya çıkar. Buna göre işçi 6 gün toplu olarak, günden arta kalan 3 saatlik kısmı da saat olarak işten ayrılmadan önce iş saatleri içerisinde kullanacaktır (14). Belirtilmelidir ki, ihbar önelleri sözleşmeyle arttırılmış olması halinde, iş arama süresinin hesaplanması, artırılmış önel süreleri dikkate alınarak yapılmalıdır (15).
V- İŞÇİNİN İŞVERENİ BİLGİLENDİRMESİ
Kanun işçinin toplu izin kullanmasında “bunu işten ayrılacağı günden evvelki günlere rastlatmak ve bu durumu işverene bildirmek” zorunda olduğunu belirtmiştir. İşçinin toplu izin tercihini işverene bildirmelidir.
A- YENİ İŞ ARAMA İZİNLERİNİN YILLIK ÜCRETLİ İZNİN BİRLEŞTİRİLMEMESİ
İş Kanunu’nun 59. maddesine göre, işveren tarafından iş sözleşmesinin feshedilmesi halinde 17. maddede belirtilen bildirim süresiyle, 27. madde gereğince işçiye verilmesi zorunlu yeni iş arama izinleri yıllık ücretli izin süreleri ile iç içe giremez.
B- İŞÇİNİN İŞ BULMASI
Yeni iş arama izninin amacı, işçinin yeni iş bulmasının sağlanmasıdır. Bundan dolayı yeni iş bulduğu için iş sözleşmesini sona erdiren veya bildirim süresi içinde yeni bir iş bulan işçinin bundan sonra yeni iş arama iznini kullanamaz (16). Çünkü yeni iş arama izni, işçiye “yeni bir iş bulması için” verilen bir izindir (17). Bu bağlamda iş bulduğu halde bunu gizleyip yeni iş arama iznini kullanan işçi işverene karşı olan sadakat borcuna aykırı davrandığından, iş sözleşmesi işveren tarafından derhal sona erdirilebilir (18).
VI- YENİ İŞ ARAMA İZNİNİN VERİLMEMESİNİN SONUÇLARI
4857 sayılı İş Yasası’nın 27. maddesine göre, işveren yeni iş arama iznini vermez veya eksik kullandırırsa o süreye ilişkin ücret işçiye ödenir. İşveren, iş arama izni esnasında işçiyi çalıştırır ise işçinin izin kullanarak bir çalışma karşılığı olmaksızın alacağı ücrete ilaveten, çalıştırdığı sürenin ücretini yüzde yüz zamlı öder. Yeni iş arama süresinde çalışıldığında çalışılan süreye ait ücreti giydirilmiş ücret değil, işçinin normal (aylık veya günlük) ücreti üzerinden hesap edilecektir (19).
4857 sayılı Kanunu, iş arama izninin verilmemesi müeyyidesini, 1475 sayılı İş Kanunu’ndan farklı düzenlenmiştir. Zira, 1475 sayılı İş Kanunu döneminde işverence ihbar öneli verilmesine rağmen kanunen verilmesi gerekli (4857/27) günlük iki saatlik iş arama izinlerinin verilmemesi halinde Yargıtay tarafından ihbar önelinden amaç işçiye iş arama bulma olanağının sağlanmasıdır, düşüncesi ile ihbar tazminatına hükmetmekteydi (20). 4857 sayılı Kanun’un 27. maddesi yeni iş arama izni vermemenin hukuki müeyyidesinin değiştirmiştir. Buna göre, işveren, iş arama izni esnasında işçiyi çalıştırır ise işçinin izin kullanarak bir çalışma karşılığı olmaksızın alacağı ücrete ilaveten, çalıştırdığı sürenin ücretini yüzde yüz zamlı ödeyecektir.
Eski İş Kanunu’ndan farklı olarak Yeni İş Kanunu’nda iş arama izninin verilmemesine idarî para cezası yaptırımı getirilmemiştir (21).
VII- İŞ KANUNU KAPSAMI DIŞINDAKİLERİN YENİ İŞ ARAMA İZNİ
Yeni iş arama izni ile ilgili olarak, genel Kanun olan 818 sayılı Borçlar Kanunu’nda da düzenleme bulunmaktadır. Nitekim Borçlar Kanunu’nun 334/2. maddesi gereği, “iş sahibi, mukavelenin feshi ihbar olunduktan sonra başka bir iş araması için işçiye münasip bir zaman vermek mecburiyetindedir.” Yeni iş arama ile ilgili düzenleme içermeyen Basın İş Kanunu ve Deniz İş Kanunu’na tâbi işyerlerinde, 818 sayılı Borçlar Kanunu hükümlerinin esas alınması uygun olacaktır (22).
VIII- SONUÇ
Bildirim süreleri içinde işveren, işçiye yeni bir iş bulması için gerekli olan iş arama iznini iş saatleri içinde ve ücret kesintisi yapmadan vermeye mecburdur.
İş arama izninin süresi günde iki saatten az olamaz ve işçi isterse iş arama izin saatlerini birleştirerek toplu kullanabilir.
İşveren yeni iş arama iznini vermez veya eksik kullandırırsa o süreye ilişkin ücret işçiye ödenir.
İşveren, iş arama izni esnasında işçiyi çalıştırır ise işçinin izin kullanarak bir çalışma karşılığı olmaksızın alacağı ücrete ilaveten, çalıştırdığı sürenin ücretini yüzde yüz zamlı öder.
İŞÇİNİN YENİ İŞ ARAMA İZNİNİ TOPLU KULLANMA TALEBİ (23)
Konu: Yeni iş arama iznini toplu kullanma talebi hakkında. …/…/2007
Sayın
…/…/… tarihli fesih yazısında, iş günlerinde …………………… saatleri arasında, toplam 2 saat, ücretimden herhangi bir kesinti yapılmadan, yeni iş arama iznini kullanacağım belirtilmektedir. Söz konusu iş arama iznimi 4857 sayılı İş Kanunu’nun 27. maddesine göre, bildirim sonu olan …/…/……..-…/…/…… tarihleri arasında toplu kullanmak istiyorum.
Gereğini arz ederim.
İşçi (Adı-Soyadı)
İmza
İŞVERENİN İŞÇİNİN YENİ İŞ ARAMA İZNİNİ TOPLU KULLANMA TALEBİNE CEVABI
Sayı : …………. … /… / 2007
Konu: Yeni iş arama izninin toplu kullanma talebi hakkında.
Sayın
……/……/……. tarihli dilekçeniz incelenmiş, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 27. maddesine göre, yeni iş arama iznini toplu kullanma talebiniz kabul edilmiştir. Yeni iş arama izninizi …/…/…… - …/…/…….. tarihleri arasında kullanabilirsiniz.
Tebellüğ ettim.
Adı Soyadı (İşçi) İşveren/Vekili
Tarih/İmza Adı Soyadı: İmza
* Dr., İş Müfettişi
(1) Mürsel ÇUKUR, “Yeni İş Arama İzni”, Vergici ve Muhasebeciyle Diyalog, Ekim 2004
(2) ÇUKUR, agm
(3) ÇUKUR, agm
(4) Fevzi ŞAHLANAN, İş Arama İzninin Verilmemesinin Hukuki Sonucu (Karar İncelemesi) http://www.tekstilisveren.org.tr/dergi/2005/mart/hukuk.html
(5) ŞAHLANAN, age
(6) ÇUKUR, agm
(7) Murat ŞEN, “Hizmet akdinin bildirimli feshinde önel içinde gerçekleşen kıdem tazminatı tavan (üst sınır) artışı (Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin Bir Kararı Üzerine Değerlendirme)”, http://www.e-akademi.org/makaleler/msen-2.htm
(8) Yrg. 9. HD.’nin, 09.10.1969 tarih ve E. 5527, K. 9642 sayılı Kararı.
(9) Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 11.05.1984 tarih ve E. 982/392, K. 984/549 sayılı Kararı.
(10) Muzaffer KOÇ, “İş Güvencesi ve İhbar Tazminatı”, İş ve İnsan Gazetesi, Sayı: 14, 26–02 Nisan/Mayıs 2004, s. 4
(11) ŞAHLANAN, age
(12) ŞAHLANAN, http://www.tekstilisveren.org.tr/dergi/2005/mart/hukuk.html
(13) ÇUKUR, agm
(14) Arif TEMİR, “4857 Sayılı İş Kanunu’na Göre İşçiye Yeni İş Arama İzni Verilmesi”, Yaklaşım, Kasım 2006, Sayı: 167, http://www.yaklasim.com/mevzuat/dergi/makaleler/2006118620.htm
(15) ŞAHLANAN, age
(16) ÇUKUR, agm
(17) ŞAHLANAN, agm
(18) ÇUKUR, agm
(19) TEMİR, agm
(20) Mehmet KOÇAK, “4857 Sayılı İş Kanunu’na Göre İhbar Tazminatı ve Uygulaması”, www.resulkurt.com
(21) ÇUKUR, agm
(22) ÇUKUR, agm
(23) Mürsel ÇUKUR-Muzaffer KOÇ, 4857 Sayılı İş Kanunu’na Göre Düzenlenecek Belgeler, 2. Baskı, Yaklaşım Yayıncılık, Ankara 2007
Yazar: MuzafferKOÇ (*)
Yaklaşım Dergisi / Nisan 2007 / Sayı: 172
